Rješavanje problema zagađenja vazduha je ključno za zaštitu javnog zdravlja i ublažavanje negativnih efekata klimatskih promjena. U okviru aktivnosti obilježavanja Međunarodnog dana čistog vazduha za plavo nebo, 7. septembra 2025. godine Regionalna kancelarija Svjetske zdravstvene organizacije (SZO) u Evropi se fokusirala na pronalaženje rješenja, jer je svaki dah važan.
Evropski region je jedan od najaktivnijih regiona SZO u rješavanju problema zagađenja vazduha i klimatskih promjena, a poboljšanja kvaliteta vazduha su postignuta tamo gdje su sprovedene politike i mjere. Na primjer, nivoi finih čestica (RM 2,5 ) su generalno smanjeni u Evropi i centralnoj Aziji tokom posljednje decenije, ali druga područja nisu imala isto poboljšanje.
Emisije glavnih zagađivača vazduha su takođe smanjene u većini zemalja regiona, osim u dijelovima centralne Azije, ali je došlo do povećanja emisija amonijaka iz poljoprivrede u cijelom regionu. Generalno, poboljšanja su djelimično nadoknađena važnim razlikama u izloženosti zagađenju vazduha i preduzetim mjerama za njegovo smanjenje.
Kao rezultat toga, region i dalje snosi značajan zdravstveni teret od preko 700.000 smrtnih slučajeva svake godine, uglavnom povezanih sa zagađenjem ambijentalnog vazduha (otprilike 570.000 smrtnih slučajeva godišnje). Zagađenje vazduha u domaćinstvima čini dodatnih 154.000 smrtnih slučajeva godišnje. Velika većina ovih smrtnih slučajeva povezana je sa nezaraznim bolestima, uključujući kardiovaskularne i respiratorne bolesti i karcinom pluća.
U trci za rješenjem ključne su zamjene fosilnih goriva uz smanjenje zagađenja i ublažavanje klimatskih promjena. Glavni ciljevi Sedme ministarske konferencije o životnoj sredini i zdravlju (2023.) obavezale su članice da revidiraju politike ka strožijim standardima kvaliteta vazduha sa boljom kontrolom izvora zagađenja vazduha; da podrže tranziciju i pravičan pristup obnovljivoj energiji; i da poboljšaju kvalitet vazduha u zatvorenom prostoru radi zaštite zdravlja. Dobrovoljni cilj da se prepolovi uticaj zagađenja vazduha na zdravlje do 2040. godine uključen je u Ažurirani plan za unapređeni globalni odgovor na negativne efekte zagađenja vazduha na zdravlje, koji je usvojila Svjetska zdravstvena skupština 2025. godine.
SZO/Evropa sarađuje sa zemljama na postizanju ovih ciljeva, podržavajući ih u procjeni zdravstvenih rizika zagađenja vazduha i razvoju prilagođenih mjera, u skladu sa Smjernicama SZO o kvalitetu vazduha i sa ciljem ublažavanja klimatskih promena. Konkretne akcije i očekivana dostignuća uključuju sprovođenje novog zakonodavstva i revidiranih međunarodnih sporazuma kako bi smanjili zagađenja vazduha širom evropskog regiona u narednim godinama, što će donijeti koristi za zdravlje, životnu sredinu i klimu.
Revidirana Direktiva Evropske unije (EU) o kvalitetu ambijentalnog vazduha od decembra 2024. godine zasnovana je na Smjernicama SZO o kvalitetu vazduha objavljenim 2021. godine. Budući da je obavezna za oko polovinu zemalja u regionu, Direktiva ima potencijal da se pozabavi prekograničnim zagađenjem vazduha i utiče na zakonodavstvo, uključujući i van granica EU. Očekuje se da će njena implementacija značajno smanjiti zagađenje vazduha u regionu u godinama koje dolaze, stvarajući zdraviju životnu sredinu nakon transponovanja u nacionalno zakonodavstvo do decembra 2026. godine uz pridržavanje novih standarda do 2030. godine.
Dalja poboljšanja kvaliteta vazduha u cijelom regionu očekuju se nakon 2026. godine revizijom Protokola Konvencije o vazduhu za smanjenje zakiseljavanja, eutrofikacije i prizemnog ozona (Geteborški protokol), koji će postaviti ambicioznije obaveze smanjenja emisija za nekoliko zagađivača vazduha. Zajednička radna grupa za zdravstvene aspekte zagađenja vazduha, koju predvodi Evropski centar za životnu sredinu i zdravlje SZO u okviru Konvencije o vazduhu, doprinosi ovoj reviziji.
Konvencija o vazduhu je jedini regionalni sporazum za borbu protiv zagađenja vazduha koji je zdravlje posebno integrisao u naučno-politički okvir, sa posebnom radnom grupom. Istorijski zamah, sa pritiscima da se odgovori na višestruke krize i napretkom u nauci i tehnologiji, može pomoći u pokretanju dodatnih akcija. Svjetska zdravstvena organizacija nastavlja svoje napore da zaštiti zdravlje od zagađenja vazduha sintetišući naučna znanja, pretvarajući ih u savjete za politiku, razvijajući praktične alate i podržavajući zemlje u sprovođenju politika čistog vazduha.
Izvor: vladars.rs
